Каспий теңізінің экологиялық мәселелері

Қазіргі әлемде ешбір мемлекет, ешбір ел экологиялық жағдайдың нашарлауымен үнемі күресуден бас тарта алмайды. Экологияға ірі өнеркәсіптік өндірістік кешендер, технологиялық прогресс үлкен әсер етеді — бұлның бәрі біз үшін өте табиғи және қажет.

Теріс әсер етудің рұқсат етілген көлемін асырумен күрес негізінен Қазақстан Республикасының мемлекеттік бақылауы, мониторингі және заңнамасы арқылы жүзеге асырылады.

Қазақстанның ең маңызды мәселелерінің бірі — Каспий теңізінің тартылуы.

Соңғы кездері теңіз шын мәнінде тартылып барады, онда балықтар мен су жануарларының түрлері жойыла бастады. Осы акваториядағы табиғи биологиялық процестер бұзылуда.

Қазіргі уақытта екі елдің экологтары Каспий аймағындағы осы экологияға қауіпті жағдайдың себебін анықтауға тырысуда. Ғасырдың соңына қарай ең нашар болжам бойынша әлемдегі ең үлкен тұйық су объектісінің деңгейі 21 метрге төмендейді. Төмендеу процесі соңғы 30 жыл бойы байқалуда, оның бір себебі — жылыну және судың булануы. Соңғы 10 жылда теңіз суының температурасы 1,5 градус Цельсийге көтерілді. Бұл аз көрінуі мүмкін, бірақ жалпы алғанда бұл фактор су массаларының булану жылдамдығына әсер етеді.

Каспийдің таяздануы

Табиғи процесс тұрғысынан таяздану механизмі жай көрінеді су теңізге өзендер мен жауын шашыннан түседі климаттық өзгерістер жаңа су ағындарын тезірек булануға ұшыратты ағынның сексен % жуығы Еділ береді және оның Каспиймен өзара әрекеттесуінің әдеттегі табиғи механизмінің бұзылуын болдырмайды бұл да қажет емес климаттың жаһандық жылынуы жақында теңізге теріс әсер етті

Еділ өзені неге жеңе алмайды

Бұл мәселеге бірнеше жауап бар, оларды егжей‑тегжейлі қарастырғанда жағдай біршама анықталады:

Біріншіден, соңғы онжылдықтарда өзенге түсетін жүктеме айтарлықтай өсті — Астрахан облысында суарылатын жерлердің ауданы және ауылшаруашылық қажеттіліктері үшін су алу көлемі тұтас 25%-ға өсті. Бұл адам әрекеттерінің (антропогендік факторлардың) нәтижесінде өзеннің қуаты мен ағыс жылдамдығы төмендейтінін білдіреді.

Су қоймаларының қысымы да айтарлықтай әсер етті, атап айтқанда, су алу қондырғыларының, жасанды су қоймаларының үнемі жаңаларының салынуы — олар табиғи су ағынын тікелей реттейді.

Еділ өзені де климаттың жаһандық жылынуынан зардап шекті: құрғақшылықты жазғы кезеңдер өзен алабына теріс әсер етеді.

Каспий бассейніндегі антропогендік факторлар

Каспий мәселесіне адамның әсерін ескермеуге болмайды, өйткені теңіз жүк тасымалы, пайдалы қазбаларды өндіру және мұнай кен орындарын игеру үшін белсенді қолданылады. Негізгі мәселелерді атап өтейік:

1. Каспий теңізінің ластануы. Мұнай өндіру саласында мұнай төгілуі, танкерлердің апатқа ұшырау қаупі үнемі бар — бұл қазірге дейін Қара теңізде болған жағдай. Бірақ осы ықтимал қауіптен басқа тағы бір мәселе бар — реттелмеген мұнай өндіру салдарынан мұнай өнімдерімен ластану. Каспий теңізінде өз мұнараларын орнатқан мұнай компаниялары жиі өз құрылымдарын пайдалану мерзімі біткеннен кейін бұзудан бас тартады. Кәсіпорындар судың ластануы мәселесінде өздерінің кінәсіздігін дәлелдеп, сот істерін жеңіп жатады.

2. Балық аулау. Қазақстанда коммерциялық өнеркәсіптік балық аулау саласы дамыған және ел экономикасында үлкен үлесге ие. Алайда рұқсат етілген өндіру көлемін асыру жиі орын алады. Мемлекеттік деңгейде белуга және басқа балық түрлерін аулауға қатаң бақылау жүргізіледі, алайда заңсыз көлемнен асып кету факторларын ескермеуге болмайды.

3. Кара‑Богаз‑Гол шығанағы. Мәселе мынада: Түркіменстан аумағында орналасқан шығанақ жыл сайын Каспийден су ала отырып, толығады. Каспийден алынатын бұл көлемдер теңіздің таяздану процесін айтарлықтай тездетеді.

Каспий теңізінің деңгейі және оның тарихы

Каспий теңізінің деңгейі әрқашан тұрақсыз болған, және көптеген экологтар мен гидрогеологтар ескі карталарға сүйене отырып, өзгерістердің белгілі бір циклділігін атап өтеді. Соңғы 500 жылда деңгей минимумнан максимумка дейін бірнеше рет өзгерді, сондықтан акваторияға адамның жалпы әсерін бағалағанда ғалымдар негізгі фактор ретінде климаттың жылынуын және табиғи процестердің өзгеруін атап көрсетеді.

Кейбір ғалымдар таяздануды табиғатта алдын‑ала белгіленген процесс ретінде түсіндіреді, оптимистично Каспийдің бұрынғы деңгейіне қайтып оралып, өздігінен қалпына келуі мүмкін деген болжам айтады.

 Зиянды азайту үшін алдын алу

Қазақстан Республикасының үкіметі биыл елдің мұнай өндірісін кең ауқымды тексеруді жариялады. Қазақстанда мұнай аудитін өткізу ұсынылды — ол Каспий теңізінің су алабында мұнаралары мен қондырғылары (мұнай ұңғымалары) бар мұнай өңдеу және мұнай өндіру кәсіпорындарына арналған.

Бұл шара алдын алу сипатында және мемлекеттік тексерудің негізгі мақсаты — Каспийде мұнай өндіру, тасымалдау және өңдеу бойынша заң талаптарының сақталмау жағдайларын анықтау.

Осы мақсатта компанияларға келесі шараларды қолға алу ұсынылады:

1. ПЛАРН жасау — мұнай төгілуін жою жоспары, егер ішкі құжаттамада осындай жоспар әлі жоқ болса. Жоспарды жаңарту да маңызды, өйткені бұл құжаттың мерзімі бар.

2. Экологиялық аудит өткізу. Кәсіпорын мен құжаттаманы сарапшылардың тексеруі қажет — бұл мемлекеттік органдарға кәсіпорынның жұмысы бойынша нақты мәліметтерді ұсынуға дайын болу үшін қажет. Бұл шара бақылау органдарының артық сұрақтары мен түсіндірулерін болдырмауға көмектеседі.

3. Пайдалы қазбаларды пайдалану және мұнай өндіру құжаттамасын тексеру. Өз компанияңыз туралы ақпаратты жаңартып, осы саладағы заңнама өзгерістерімен танысыңыз.

Сұрақтарыңыз қалды ма? Ақпаратты нақтылау немесе мамандардың кеңесін алуды қалайсыз ба?

Сұрақтарыңыз бен өтінімдеріңізді  электрондық поштасына жіберіңіз info@pbeco.kz.
Телефон шақыруларын 8‑771‑998‑57‑53 нөміріне қабылдаймыз.